PRINCIPLE OF INDETERMINACY IN POLYPHONIC FORMS


In musical art the principle of indeterminacy is manifested in many ways. In general, indeterminate features are identi¿ ed in the process of musical development, a speci¿ c type of musical performance (improvisation) as well as in some of the compositional techniques (aleatory) and notation (indeterminate notation). Indeterminacy may occur in different layers of the musical composition hierarchy – on the levels of the whole structure, separate means of musical expression, texture and musical content of the work. Accordingly, in particular composition its scope and inducing factors are different.
In the paper different levels of indeterminacy are represented on the example of polyphonic form-genres – fugue and ostinato variations. Jazz examples are closest to the traditions of Baroque enciphered fugue and improvised ostinato variations, which is also determined by one important moment – here, also, virtuoso author-improviser is principal. In the cases when indeterminacy is the result of composition technique or specific notation – there is uncertainty which has nothing to do with reference models. If in these two genres indeterminacy conditioned weakening of polyphony and increased the role of homophony, in modern examples such causal link is absent.



ПРИНЦИП ИНДЕТЕРМИНИЗМА В ПОЛИФОНИЧЕСКИХ ФОРМАХ


Индетерминизм проявляется многообразно в музыкальном искусстве. Его признаки налицо в специфическом типе музыкального развития (импровизация), композиционной технике (алеаторика), нотации (недетерминированная нотация). Он может проявиться в различных слоях музыкальной композиции - на уровне структуры и содержания всего произведения, отдельных музыкально-выразительных средств или фактуры. Следовательно, в конкретном произведении ареал его действия и вызывающие факторы различны.
В статье рассматривается взаимоотношение категорий индетерминизма и импровизации, разные формы проявления индетерминизма на примере полифонических форм-жанров – фуги и полифонических вариациий. Более близки к традициям цифрованной фуги Барокко и импровизированных остинатных вариаций – джазовые примеры этих жанров, где также особое значение придаётся исполнителю-импровизатору. В тех случаях, когда индетерминизм обусловлен композиционной техникой или специфическим видом нотации, налицо неопреденённость, которая не связана с опеллированием моделями (импровизация). Если в фугах и полифонических жанрах Барокко индетерминизм влечёт за собой ослабление полифонического начала и возростание роли гомофонии, в современных примерах этих жанров указанная взаимосвязь не прослеживается.



არადეტერმინირების პრინციპი პოლიფონიურ ფორმებში


არადეტერმინირების პრინციპი მუსიკალურ ხელოვნებაში მრავალგვარად ვლინდება. ზოგადად განუსაზღვრელობის ნიშნები იკვეთება როგორც მუსიკალური განვითარების, მუსიკის შესრულების სპეციფიკურ ტიპში (იმპროვიზაცია), ისე ამა თუ იმ საკომპოზიციო ტექნიკასა (ალეატორიკა) თუ სანოტო დამწერლობაში (არადეტერმინირებული ნოტაცია). იგი შეიძლება გამოვლინდეს მუსიკალური კომპოზიციის სხვადასხვა იერარქიულ შრეში - მთელი ნაწარმოების სტრუქტურის, ცალკეული გამომსახველობითი ხერხებისა თუ ფაქტურის, ასევე, შინაარსობრივ დონეებზე. შესაბამისად, კონკრეტულ კომპოზიციაში მისი მოქმედების არეალი და გამომწვევი ფაქტორები განსხვავებულია.
მოხსენებაში განხილულია არადეტერმინირებისა და იმპროვიზაციის კატეგორიების ურთიერთმიმართება, არადეტერმინირების გამოვლენის სხვადასხვა ფორმები წარმოდგენილია პოლიფონიური ფორმა-ჟანრების - ფუგის და პოლიფონიური ვარიაციების - მაგალითზე. ბაროკოს ციფრირებული ფუგისა და იმპროვიზებული ოსტინატური ვარიაციების ტრადიციებთან ყველაზე ახლოსაა ჯაზური ნიმუშები - აქაც მთავარია ვირტუოზი შემსრულებელი-იმპროვიზატორი. იმ შემთხვევებში, როდესაც არადეტერმინირება საკომპოზიციო ტექნიკითაა განპირობებული თუ სპეციფიკური ნოტაციის შედეგია - სახეზეა განუსაზღვრელობა, რომელსაც მოდელებით აპელირებასთან (იმპროვიზაციასთან) არაფერი აქვს საერთო. თუ ბაროკოს ამ ორ ჟანრში არადეტერმინირება განაპირობებდა პოლიფონიურობის შესუსტებას და ჰომოფონიის როლის გაზრდას, თანამედროვე ნიმუშებში ეს მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი არ იკვეთება.